یکی از قواعد فقهی که در روابط زوجیت نیز قابل اعمال و استفاده است عسر و حرج است. مقوله ازدواج مجموعه‌ای از تعهدات و وظایف را برای زوجین به دنبال دارد که هر کدام مکلف به ایفای درست این تکالیف و اعمال هستند. لذا اصطلاح عسر و حرج واژه عربی به معنای مشقت و تنگنا است که در روابط زوجیت چنانچه ادامه زندگی مشترک با مشقت و سختی فراوان همراه بوده و تحمل آن برای زوجه مشکل باشد در واقع به آن عسر و حرج گفته می‌شود.
طبق ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی عسر و حرج به وضعیتی اطلاق می‌شود که با عدم انجام وظایف از سوی زوج و مشکل شدن ادامه زندگی و عدم تحمل آن برای زوجه، زن با استناد به مصادیق متعدد عسر و حرج می‌تواند تقاضای طلاق کند. زوجه می‌تواند با اثبات این موارد بدون رضایت مرد از حمایت قانون برخوردار بوده و حکم طلاق را دریافت کند. برای آشنایی بیشتر با مفهوم عسر و حرج، شرایط، موارد و نحوه اثبات آن با ما همراه باشید.
نمیتونی همه مقاله رو بخونی؟ پس این پادکست کوتاه رو گوش کن.
طلاق عسر و حرج
عرفاً و شرعاً طبق قانون حق طلاق در اختیار مرد است و مرد می‌تواند در هر برهه‌ای از زمان بدون اثبات مشکلی خاص با پرداخت حقوق زن، وی را طلاق دهد. متقابلاً زوجه در صورت تمایل برای جدایی از همسر خود شرایط پیچیده‌تری داشته، زیرا از حق طلاق برخوردار نیست و برای اینکه درخواست طلاق داشته باشد باید دلایل محکمه پسندی به دادگاه ارائه کند. عسر و حرج بیانگر وضعیتی است که زن در زندگی زناشویی با دشواری‌ها و سختی‌های فراوان روبرو بوده و امکان تحمل و ادامه زندگی را ندارد.
البته قانون در حمایت از زنان شرایطی را قید کرده که در صورت محرز شدن این شرایط در طول زندگی مشترک، زن می‌تواند دادخواست طلاق دهد. از جمله این شرایط می‌توان استناد به شروط ضمن عقد نکاح در سند ازدواج و محرز شدن شرایط عسر و حرج اشاره کرد.
همچنین زوجه می‌تواند ضمن عقد ازدواج وکالت در طلاق را از مرد دریافت کرده و با داشتن حق طلاق در صورت عدم تمایل به ادامه زندگی مشترک، دادخواست طلاق کند. طلاق عسر و حرج از جمله روش‌های طلاقی است که زن در صورت سخت شدن زندگی و عدم امکان ادامه آن می‌تواند با استناد عسر و حرج خود درخواست طلاق کرده و با اثبات آن در دادگاه و احراز آن توسط قاضی، حکم طلاق را دریافت کند.
بهترین وکیل خانواده در شیراز را برای دعاوی عسر و حرج انتخاب کنید.
موارد و مصادیق عسر و حرج
در تبصره ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی در مورد مفهوم عسر و حرج و مصادیق و موارد آن توضیحاتی ذکر شده است. لذا در صورت ایجاد وضعیتی که منجر به مشقت در زندگی برای زن شود عسر و حرج ایجاد شده و حق طلاق برای زن با استناد به این موارد در نظر گرفته می‌شود. مصادیق عسر و حرج محدود به مورد خاص نبوده و هر کدام از موارد آن در صورت ایجاد عصر و حرج برای زن می‌تواند با احراز دادگاه و اثبات در آن باعث صادر شدن حکم طلاق برای زن شود.
لذا به موجب تبصره ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی دادگاه می‌تواند با احراز هر کدام از مصادیق عسر و حرج و استناد به آن از زن در قضیه طلاق حمایت کند. اگرچه تشخیص و احراز مصادیق عسر و حرج بر عهده قاضی است و محدود به مواردی خاص نمی‌شود لذا از جمله موارد آن می‌توان به نکات زیر اشاره کرد.
- اعتیاد شدید همسر: چنانچه عسر و حرج به دلیل اعتیاد همسر باشد و ادامه زندگی را برای زن سخت کند زن می‌تواند با ارائه سوابق مربوط به بستری شدن مرد در کمپ ترک اعتیاد، شرایط عسر و حرج را برای دادگاه ثابت کند.
- بدرفتاری و ضرب و شتم از سوی همسر و ایراد ضرب و جرح عمدی و توهین و فحاشی: در این صورت زن می‌تواند با دریافت گواهی از پزشکی قانونی بابت بدرفتاری و ضرب و شتم با اتخاذ حکم محکومیت، این شرایط را اثبات کند.
- سوء رفتار مستمر زوج:سوء رفتار، خشونت خانگی، ترک بدون دلیل زندگی مشترک، اعتیاد مضر از جمله مصادیق سوء رفتار هستند که می‌توانند منجر به احراز شرایط عسر و حرج شوند.
- نپرداختن نفقه: عدم پرداخت نفقه به زن از سوی مرد بدون عذر موجه در صورت تمکین زن و استطاعت مالی مرد، موجب عسر و حرج زوجه می‌شود.
- امراض جنسی: ناتوانی جنسی یا ابتلای مرد به بیماری‌های خاص که موجب منع برقراری روابط زناشویی می‌شود از موارد عسر و حرج تلقی می‌شود.
- محکومیت جزایی زوج:
- محکوم شدن مرد به جرم‌های خاص و معین شدن مجازات‌های سنگین برای وی، باعث عذر و حرج زن می‌شود.
- تغییر دین زوج: در صورت هم مذهب بودن هنگام عقد نکاح و تغییر مذهب زوج بعد از ازدواج، شرایط عسر و حرج برای زوج ایجاد می‌شود.
نحوه اثبات عسر و حرج
گفتیم که ارائه دادخواست طلاق از سوی زن به دلیل شرایط عسر و حرج باید در محضر دادگاه به اثبات رسیده تا با محرز شدن آن برای قاضی، حق طلاق در اختیار زن قرار بگیرد. لذا زن در صورت استناد به عسر و حرج خود، موظف به اثبات آن در دادگاه است.
طبیعتاً نحوه اثبات عسر و حرج در دادگاه می‌تواند استناد به ادله اثبات دعوای در اختیار باشد. یعنی زن می‌تواند از دلایل ثابت کننده عسر و حرج مانند اسناد و مدارک مهم، شهادت شهود و مطلعین، اقرار همسر و نظریه کارشناسی جهت اثبات در محضر دادگاه استفاده کند. در این بخش به دو مثال اشاره می‌کنیم تا درک و فهم این موارد برای شما قابل هضم‌تر باشد.
به طور مثال چنانچه مرد دچار اعتیاد شدید یا بیماری لاعلاجی شده باشد زن می‌تواند برای اثبات عسر و حرج گواهی و نظریه پزشکی مبنی بر اعتیاد یا بیماری مرد را به دادگاه ارائه کند. همچنین چنانچه زن در زندگی مشترک از سوی مرد در معرض ضرب و جرح و خشونت فیزیکی و روانی قرار گرفته و مرد منزل را ترک کرده زن برای اثبات عسر و حرج می‌تواند به شهادت شهود و مطلعین استناد کند.
ناگفته نماند که زوجه می‌تواند با کمک بهترین وکیل در کنار پیشبرد مراحل طلاق عسر و حرج، کلیه حقوق قانونی خود مانند نفقه و مهریه نیز مطالبه‌گری کرده و تا حد امکان از تضییع حقوق خود پیشگیری کند.
صفحه “مدت غیبت شوهر برای طلاق چقدر است؟” را از دست ندهید.
طلاق با اثبات عسر و حرج چه تفاوتی با اثبات شروط ۱۲گانه عقدنامه دارد؟
همانطور که گفتیم طبق قانون حق طلاق با مرد است و زن تحت شرایطی با اثبات عسر و حرج یا شروط ۱۲گانه عقدنامه و داشتن حق وکالت در طلاق می‌تواند بدون رضایت مرد از وی طلاق بگیرد. از جمله موضوعاتی که درک دقیق آن اهمیت فراوانی برای زنان دارد آگاهی از تفاوت میان طلاق با اثبات شروط ضمن عقد نکاح و طلاق با اثبات عسر حرج است. در واقع این دو روش قانونی دارای راهکارهای متفاوتی هستند که زوجین برای جدایی می‌توانند از آن استفاده کنند.
در روش اول یعنی اقدام برای طلاق با اثبات عسر و حرج زوجه موظف است در محضر دادگاه خانواده هنگام تقدیم دادخواست، غیر قابل تحمل بودن و سخت بودن شرایط زندگی مشترک را اثبات کند. این شرایط می‌تواند اعم از توهین‌های پی در پی، فحاشی از سوی همسر، خشونت فیزیکی یا روانی مستمر، ایراد ضرب و جرح و … باشد. در این موقع دادگاه پس از بررسی اوضاع و دلایل و مدارک در صورت قانع شدن حکم به احراز عسر و حرج داده و رای طلاق را صادر می‌کند که مرد ملزم به پذیرش آن است.
در شرایط طلاق با اثبات شروط ۱۲گانه ضمن عقد نکاح، زن موظف است یکی از موارد مندرج ۱۲گانه عقدنامه را به اثبات برساند. با توجه به اینکه این عقدنامه توسط همسر نیز به امضا رسیده است لذا در صورت محرز شدن یکی از شروط حق طلاق در اختیار زن قرار می‌گیرد.
از جمله موارد ۱۲ گانه می‌توان به محکومیت طولانی مدت مرد به زندان، اعتیاد شدید همسر به الکل و مواد مخدر، خشونت فیزیکی یا روانی، ابتلا به بیماری‌های خاص، ترک منزل و … اشاره کرد. نکته حائز اهمیت در این روش طلاق این است که گذشت زمان از اعمال وکالت زن در طلاق ممانعت نمی‌کند و زمان وقوع این موارد مهم نیست.
زن می‌تواند با استناد به هر کدام از آنها و اثبات آن وکیل همسر در امر طلاق باشد. با اثبات هر یک از موارد مذکور شروط ضمن عقد نکاح، قاضی دادگاه مجاب به صدور گواهی عدم امکان سازش برای زوجه می‌شود و زن می‌تواند با استناد به این گواهی بدون نیاز به کسب اجازه از مرد درخواست طلاق را پیش ببرد.
این گواهی از زمان قطعیت آن دارای اعتبار سه ماهه بوده در حالی که در طلاق با اثبات عسر و حرج حکم صادر شده تا ۶ ماه پس از قطعیت قابل اجرا است.
با توجه به اینکه مهریه در هر حالتی حق قانونی زن است در طلاق با عسر و حرج قبول مهریه و تعیین و بخشش آن با قاضی پرونده خواهد بود. اما در حالت دوم با اثبات موارد شروط ضمن عقد زن به عنوان وکیل مرد در طلاق به نمایندگی از او می‌تواند در مورد مهریه و مابذل تصمیم بگیرد
کلام آخر
سعی کردیم در این نوشتار عسر و حرج و موارد و شرایط آن را مورد بررسی قرار دهیم لذا در انتها می‌توان اینگونه استنباط کرد که از جمله مهم‌ترین ابزارهای حمایت قانونی از زنان در برابر شرایط دشوار و غیر قابل تحمل بودن زندگی زناشویی، می‌توان به مفهوم عسر و حرج اشاره کرد. در صورت حاکم بودن این شرایط با استناد به قوانین حمایتی و اثبات آن در دادگاه، زن می‌توان در جهت احقاق حقوق خود و حل این معضل از دادگاه حکم طلاق را دریافت کند.
خانواده به عنوان کانون گرم و امن جامعه بسیار مقدس بوده و حفظ آن به تمکین، حسن معاشرت، تلاش و گذشت متقابل زوجین و رعایت حقوق همدیگر بستگی دارد. اما در صورت محرز شدن شرایط عسر و حرج زوجه نباید از حقوق خود چشم پوشی کند. ایشان می‌تواند با اتکا به قوانین حمایتی و با مشاوره‌های بهترین وکیل خانواده و طلاق با ثبات شرایط و دریافت حکم طلاق از سختی‌های این زندگی رهایی یافته و در کنار مطالبه حقوق خود فرصتی دوباره برای شروع زندگی جدید و سالم را به دست آورد.
