با استناد به ماده ۷۹۵ قانون اسلامی هبه به عقدی گفته می شود. که به موجب آن تملیک مالی به رایگان در اختیار شخص دیگر قرار میگیرد . به عبارتی دیگر مالی مجاناً از سوی بخشنده به فرد دیگر داده میشود هبه است.
مطابق با فقه اسلام شخص بخشنده واهب، به طرف گیرنده هبه، متهب و مالی که مورد بخشش قرار میگیرد عین موهوبه شناخته میشود. در واقع عقد هبه با قبض عین موهوبه، قبول و ایجاب آن شکل میگیرد.
هبه از جمله واژگان عربی است که از طریق فقه به قوانین و زبان حقوقی ورود پیدا کرده است در واقع این واژه عربی به معنای بخشش و بذل است. . به موجب هبه و انتقال عین موهوبه به شخصی دیگر مالکیت مال از بخشنده سلب شده و این گیرنده است که میتواند حق هرگونه دخل و تصرف در آن را داشته باشد. لذا در قوانین حقوقی هبه دارای شرایط ، تعاریف، ارکان و انواعی است در این مقاله مفصلا به آن میپردازیم.
اگه نمیتونی تمام مقاله رو بخونی، نکته های مهمش رو اینجا جذب کن.
هبه چیست؟
طبیعتاً اگر بخواهیم اصطلاح هبه را از نظر واژگان و لغات تعریف کنیم هبه به معنای هدیه، بخشش و صدقه است. در واقع هبه مالی است که از سوی واهب یا بخشنده به فرد دیگر به طور رایگان و بلاعوض تقدیم میشود.
مضاف بر اینکه هبه اصطلاح حقوقی است که در آن تملیک و مالکیت مالی از شخصی به شخص دیگر تغییر میکند و این انتقال اموال به صورت رایگان انجام شده و شخص گیرنده یعنی متهب صاحب مال میشود
لذا صحت عقد بخشش و هبه تحت شرایطی امکانپذیر است که همراه با قبول قبض متهب و تصرف عین موهوبه همراه باشد. در واقع در علم حقوق باید هر عملی طبق قوانین و قاعده خود انجام پذیرد تا صحت داشته باشد.
هدیه مال یا عقد هبه در حقوق بدون چشم داشت از طرف مقابل، بلاعوض و به طور رایگان انجام شده و به وی بخشیده میشود.
متقابلاً برای اینکه هبه هیچ نوع عیب و نقصی نداشته باشد باید طرفین یعنی واهب و متهب از سلامت عقلانی و هوشیاری برخوردار باشند. همچنین باید طرفین عقد اهلیت داشته یعنی از نظر سلامت روانی کامل بوده و به سن قانونی رسیده باشند.
طبق قوانین حقوقی افراد مجنون، سفیه و کودکان صغیر غیر ممیز نمیتوانند در جایگاه بخشنده و متهب به دلیل عدم تکامل عقل قرار بگیرند.
ارکان عقد هبه چیست؟
همانطور که گفتیم در قوانین حقوقی و فقهی هبه دارای شرایط و ارکانی است. لذا طرفین عقد هبه و مالی که در این میان مورد بخشش قرار میگیرد از نظر لغوی دارای تعاریفی است که در این بخش به آن میپردازیم.
- واهب (بخشنده): مانند اصطلاح هبه واهب نیز کلمهای عربی به معنای بخشنده است. در واقع یکی از ارکان اصلی هبه واهب است که به شخص بخشنده مال به دیگران اطلاق میشود. لذا زمانی بخشنده میتواند مال خود را به دیگران انتقال دهد که در درجه اول اهلیت کامل جهت تصرف در آن را داشته و در مرحله بعدی مالک مال باشد.
- متهب (بخشش گیرنده): متهب نیز به معنای گیرنده بخشش است. طبیعتاً فردی که مال به او بخشیده شده و تعلق گرفته میشود متهب نام دارد. به مانند شرایط واهب، موهّب له نیز باید دارای اهلیت تمکن و سلامت کامل باشد.
- عین موهوبه (مال مورد بخشش): اصلیترین ارکان هبه مال مورد بخشش یا همان عین موهوبه است که از طرف واهب به متعهد بخشیده شده و انتقال پیدا میکند.
شرایط عقد هبه را از بهترین وکیل ملکی در شیراز جویا شوید.
انواع هبه
پیرامون هبه و مسائل آن شرایط و ضوابطی وجود دارد که از حیث آثار و شرایط انتقال هبه به دو نوع تقسیم بندی میشود که هبه معوض و هبه غیر معوض من جمله آن است. در واقع هبه معوض هبهای است که به موجب آن مال، شرط یا عوضی در مقابل بخشش مال معین میشود و گیرنده موظف است در قبال مال دریافتی چیزی را به بخشنده بپردازد.
متقابلاً هبه غیر معوض نیز به عقدی اطلاق میشود که در مقابل بخشش مال، هیچ گونه شرط، مال یا عوضی تعیین نمیشود و در واقع مال بخشیده شده به شخص مقابل کاملاً رایگان و به صورت مجانی است.
شرایط صحت عقد هبه
برای صحت عقد هبه و معتبر و نافذ بودن آن از نظر حقوقی وجود شرایطی چند و رعایت آن لازم است. لذا در قانون مدنی برای صحت عقود چه معین و چه غیر معین یک سری شرایط کلی تعریف شده است که باید این شرایط لحاظ شود.
من جمله شرایط صحت عقد هبه میتوان به اهلیت طرفین، معین بودن موضوع معامله، قصد و رضایت طرفین، قبض هبه و مشروعیت جهت معامله اشاره کرد.
اما مضاف بر موارد ذکر شده شرط دیگری در عقد هبه وجود دارد که برای صحت عقد وجود آن الزامی است و آن قبض و اقباض عین موهوبه است.
یعنی مالی که طبق قرارداد به شخص دیگر بخشیده میشود باید کاملاً به دست طرف برسد یا داده شود. به طور مثال چنانچه شخص بخشنده ملکی را به طرف مقابل بخشیده است برای اینکه عقد هبه کامل شود موظف است کلید ملک را به متهب بدهد.
این شرط بسیار حائز اهمیت است به طوری که چنانچه بخشنده پس از بخشیدن مال و پیش از رساندن آن به دست گیرنده، دچار جنون شود یا فوت کند این عقد باطل میشود. لذا در بخش زیر شرایط صحت عقد هبه مفصلاً ذکر میشود.
- اهلیت طرفین:اهلیت طرفین یعنی واهب صاحب ملک و یا مال بوده و اجازه تصرف در آن را داشته باشد. همچنین گیرنده مال یا موهّب له نیز باید از اهلیت تمکن مال برخوردار باشد. یعنی بتواند صاحب مال باشد، از سلامت عقل برخوردار بوده و مجنون و صغیر نباشد.
- معین بودن مال مورد بخشش:مالی که مورد بخشش قرار میگیرد باید دقیقاً مشخص باشد و ذکر شود.
- قبض هبه: همانطور که در بخش قبل اشاره کردیم قبض هبه یعنی تحویل دادن مالی که از سوی بخشنده به طور رایگان در اختیار متهب قرار میگیرد. در واقع اذن و اجازه بخشنده مال در گرفتن مال بذل شده از اهمیت بالای برخوردار است و برای تحقق و صحت هبه لازم است. به طوری که چنانچه بخشش مال بدون اذن و اجازه واهب انجام شده باشد عقد هبه صحت نداشته و باطل است. یکی از واجبات قبض هبه است، پس طبق قبض هبه متهب میتواند به اذن واهب در مال گرفته شده تصرف کند.
- همچنین لازم است که عین موهوبه یا مال مورد بخشش طلق و آزاد باشد، یعنی در رهن و وثیقه شخص دیگر نباشد. زیرا در صورت در وثیقه یا رهن بودن مال واهب، قابلیت بخشش و هبه را نخواهد داشت.
- اگر بخشنده یا واهب دچار ورشکستگی شود و در این دوران بخواهد ملک یا اموال خود را هبه کند این نوع عقد هبه مورد قبول قانونگذار نبوده و به منزله فرار وی از ادای دین تلقی میشود.
انواع هبه نامه
علاوه بر دستهبندی هبه به دو نوع مختلف طبق قوانین حقوقی هبه نامه نیز دارای انواع مختلفی است که میتوان به هبه نامه با سند رسمی و هبه نامه غیر رسمی و عادی اشاره کرد. طبیعتاً هبهنامه با سند رسمی به نامهای اطلاق میشود که واهب با مراجعه به دفاتر ثبت اسناد این عقدنامه را منعقد کرده و به ثبت رسانده است.
اما چنانچه هبهنامه به طور رسمی در دفترخانههای ثبت اسناد ثبت نشده باشد به آن هبه نامه غیر رسمی یا عادی گفته میشود. در واقع بزرگترین تمایز و فرق بین هبهنامههای رسمی و غیر رسمی این است که در هبهنامههای رسمی امکان تردید و انکار وجود ندارد زیرا در محضر قانون ثبت شده و تردید در مورد صحت آن جایز نیست.
اما مطابق با هبهنامههای عادی شخص ملزم به اثبات صحت مندرجات آن است و در صورتی که این هبه نامه به دادگاه ارائه شود قاضی موظف است که با انجام تحقیقات لازم، از صحت مندرجات آن اطمینان حاصل کند.
البته لازم است به این نکته اشاره کنیم که در صورت منعقد شدن هبه نامه چه به صورت کتبی یا شفاهی، رسمی یا غیر رسمی چنانچه در این عقدنامه قبض و اقباض صورت گرفته باشد و شخص گیرنده از اهلیت برخوردار باشد این هبه نامه معتبر و قابل قبول است.
ابطال هبه
اما در مقابل شرایط تحقق و صحت عقد هبه شرایط خاصی وجود دارد که در صورت وقوع میتواند باعث ابطال عقد هبه و بذل شود. لذا از جمله شرایط ابطال بخشش مال میتوان به این موارد اشاره کرد.
. از آنجایی که ثبت دفتری هبه نامه بسیار مهم است و جایگاه ویژهای دارد چنانچه هبه نامه به صورت جعلی باشد باعث ابطال هبه میشود. چنانچه قبل از قبض مال موهوبه و تصرف متهب، واحد و شخص بخشنده فوت کند این عقد ارزش مالکیتی نداشته و باطل است.
همچنین در صورتی که ثابت شود واهب یا بخشنده هنگام عقد هبه و بذل دچار جنون بوده و صحت عقل نداشته شرایط ابطال هبه ایجاد شده و موجب ابطال بخشش مال میشود. مضاف بر اینکه اگر ثابت شود نامه بخشش مال صوری است معامله فاقد ارزش بوده و از نظر قانونی باطل میشود.
آیا هبه قابل برگشت است؟
از آنجایی که هبه از جمله عقود جایز شناخته میشود و واهب بر اساس اراده و خواست خود تصمیم به بذل و بخشش مال به طرف مقابل میگیرد چنانچه تحت هر شرایطی بخشنده از تصمیم خود منصرف شده و بخواهد پیرامون برگشت و استرداد مال خود اقدام کند این امکان را دارد، که از نظر قانون به این نوع اقدام و عمل رجوع از بخشش مال نیز گفته میشود.
یعنی فرد از بخشش عین موهبه منصرف شده و قصد استرداد و پس گرفتن آن را دارد. در این میان عدم رضایت متعهد به پس دادن مال نیز مهم نبوده و باعث تجدید نظر در قانون نمیشود. اما موارد عدم رجوع از هبه نیز در قانون ذکر شده است که در این صورت مال بخشیده شده قابل بازگشت نخواهد بود که در بخش زیر به آن اشاره میکنیم.
موارد عدم رجوع از هبه چیست ؟
از آنجایی که به موجب عقد هبه بخشنده مالی را به طور مجانی و بدون عوض به دیگری میبخشد لذا امکان رجوع و تصرف مال توسط واهب وجود دارد اما در این میان ۸ مورد و حالت قید شده است که در این صورت نمیشود به مال بخشیده شده رجوع کرد. این ۸ حالت به شرح زیر است.
- مال یا عین موهوبه بعد از هبه کردن از بین رفته باشد
- در صورت بخشش مال به اولاد یا پدر و مادر مال قابل رجوع نیست.
- گفتیم که هبه به دو نوع معوض و غیر معوض تقسیم بندی میشود و چنانچه هبه از نوع معوض باشد یعنی رایگان نباشد و واهب در ازای بخشش چیزی را به عنوان عوض از طرف مقابل گرفته باشد که به آن هبه معوض میگویند در این صورت نمیشود از هبه رجوع کرد و آن را پس گرفت.
- چنانچه مال بخشیده شده به متهب از تصرف و مالکیت او به صورت ارادی مانند فروش مال یا به صورت غیر ارادی مانند ورشکستگی خارج شود امکان بازگشت هبه وجود ندارد.
- چنانچه در ظاهر یا ماهیت مال بخشیده شده تغییری حاصل شود و از نظر عرفی مثل قبل نباشد مانند تبدیل گندم به آرد امکان رجوع به هبه وجود ندارد.از دیگر مواردی که حق رجوع بخشنده به مال را از بین میرود مرگ یکی از طرفین واهب و متهب است.
- هبه طلب به مدیون، به دلیل داشتن حکم تلف، حق رجوع را از میان میبرد.
- چنانچه شخصی به عنوان صدقه اموالی را به کسی ببخشد نمیتواند آن را پس بگیرد.
کلام آخر
هبه از نظر حقوقی از جمله عقود جایزی است که در آن فردی به اختیار خود مالی را بدون عوض و رایگان به فرد دیگر میبخشد یا هدیه میکند. برای اینکه عقد هبه دارای صحت و اعتبار باشد شرایطی من جمله معین بودن مال مورد بخشش، اهلیت و رضایت طرفین الزامی است. در واقع به موجب وقوع عقد هبه مالکیت مال یا عین موهوبه از بخشنده به متهب منتقل میشود که تحت برخی شرایط قابل رجوع از جانب واهب است.
